De oorzaak van de zware brand in Kasteel Tivoli is bekend. Nu het onderzoek is afgerond, kan de Stad Mechelen verder met de voorbereiding van de heropbouw. De sanering van de brandschade is intussen achter de rug en de selectie van een ontwerpteam voor de volledige restauratie loopt. De stad mikt op een heropening in 2029. Zondag krijgen Mechelaars tijdens Open Monumentendag alvast de kans om het 224 jaar oude monument te bezoeken in afwachting van de heropbouw. 

In de nacht van 28 op 29 januari 2025 werd Kasteel Tivoli zwaar getroffen door brand. Het vuur ontstond aan de achtergevel, aan de zijde van de orangerie, ter hoogte van de kroonlijst van het centrale piramidedak.

"Uit het onderzoek van de branddeskundige blijkt het gebruik van hete lucht bij de restauratiewerken aan de basis te liggen", zegt burgemeester Bart Somers. "De hete lucht is via een kier in het oude, verweerde constructiehout naar binnen gedrongen. Daar is een smeulhaard ontstaan die pas uren later is uitgeslagen, waarna het vuur zich via het houten onderdak naar de zolder en door de rest van het gebouw kon verspreiden. Het toont hoe kwetsbaar zo'n historisch gebouw is: één kleine smeulhaard in eeuwenoud hout volstaat om een monument van meer dan tweehonderd jaar bijna te doen verdwijnen. Gelukkig heeft onze brandweer dit met man en macht weten te voorkomen. Tachtig brandweermensen hebben die nacht Kasteel Tivoli gered. Al blijft de schade natuurlijk groot.” 

De gevel- en dakrestauratie die vóór de brand al was opgestart, kon door de omvang van de schade niet worden voortgezet en werd stopgezet. De volledige restauratie van het kasteel wordt daarom opnieuw voorbereid binnen een nieuw restauratiedossier. Als de verdere voorbereiding en aanbesteding volgens planning verlopen, kunnen de werken in 2028 starten.

Sanering achter de rug

De voorbije maanden lag de focus op het beschermen van het gebouw en het wegwerken van de gevolgen van de brand. In augustus 2025 werd een tijdelijk dak geplaatst. Een maand later was het kasteel opnieuw beschermd tegen weer en wind. Tegen het einde van vorig jaar waren ook de stellingen verwijderd en was de werfzone opgeruimd, zodat de omgeving rond het kasteel opnieuw toegankelijk was voor het publiek.

Daarna volgde de sanering van de brandschade, zowel aan het gebouw als aan de inboedel. Dat was een complexe opdracht, onder meer omdat verschillende delen van het kasteel moeilijk bereikbaar waren. Tegelijk werd er maximaal ingezet op het behoud van waardevolle erfgoedelementen. De sanering werd vorige maand afgerond.

De restauratie van het buitenschrijnwerk wordt opnieuw opgenomen. Een recente inspectie met de architect en aannemer wees uit dat de schade aan de reeds vernieuwde ramen gelukkig beperkt is gebleven. De houten ramen worden verder gerestaureerd en krijgen isolerende beglazing. De werken zouden in het voorjaar van 2027 hervatten.

Volgende stap: ontwerp voor de heropbouw

De Stad Mechelen is momenteel bezig met de selectie van een ontwerpteam voor de volledige restauratie van het kasteel. Nu de sanering is afgerond, kunnen de kandidaat-ontwerpers het gebouw bezoeken en de schade en de mogelijkheden ter plaatse in kaart brengen.

Schepen van Patrimonium Pia Indigne: “De voorbije periode stond vooral in het teken van veiligstellen, saneren en onderzoeken. Nu kunnen we opnieuw vooruit met de heropbouw. Eerst selecteren we een ontwerpteam dat de volledige restauratie uitwerkt. Daarna volgen het ontwerp, de nodige goedkeuringen en de aanbesteding. We willen in 2028 met de werken starten. Het wordt een complexe restauratie, maar de ambitie is helder: Kasteel Tivoli een nieuwe toekomst geven en ervoor zorgen dat het gebouw in 2029 opnieuw de deuren kan openen en weer kan worden uitgebaat.”

Ook voor de uitbating worden intussen namelijk stappen gezet. Naast de restauratie maakt de stad immers ook al werk van de toekomstige uitbating van het kasteel en de orangerie. De huidige concessie loopt sinds 2013. Omdat de brand een grote impact had op de uitbating en de geplande renovatie aanzienlijk vertraagde, wordt er werk gemaakt van een verlenging. Daarmee krijgt de uitbating duidelijkheid over haar toekomst, terwijl de stad tegelijk de ruimte krijgt om het kasteel grondig te restaureren. De gemeenteraad buigt zich hier dinsdag over.

Open Monumentendag

Zondag openen in Mechelen verschillende monumenten hun deuren, en ook Kasteel Tivoli is opnieuw toegankelijk voor bezoekers. Voor schepen van erfgoed Greet Geypen is het alvast één van de blikvangers: "We waren Kasteel Tivoli, één van de parels van onze stad, bijna kwijt. Vandaag staat er opnieuw een dak, is de brandschade gesaneerd en zijn de waardevolle erfgoedelementen behouden. Sinds kort kunnen we ook een aantal salons weer openstellen. Daarom nodigen we Mechelaars uit om zondag zelf te komen kijken: naar de schade, maar evengoed naar wat er nodig zal zijn om dit monument in ere te herstellen."