Op zondag 13 september opent Mechelen opnieuw de deuren van tientallen historische gebouwen en locaties tijdens Open Monumentendag. Het thema van deze editie is ‘In goede handen’ en zet de mensen en initiatieven centraal die ervoor zorgen dat waardevol erfgoed bewaard blijft en een toekomst krijgt. Bezoekers kunnen kennismaken met monumenten die al jarenlang deel uitmaken van Open Monumentendag, maar ook met enkele nieuwe pareltjes die voor het eerst hun deuren openen. Van rondleidingen en werfbezoeken tot muziek in historische interieurs: er valt opnieuw heel wat te ontdekken in de Mechelse monumentenstad.

“Onze kerken, stadspaleizen, woningen en andere monumenten bepalen mee het gezicht van Mechelen. Met zo’n 400 beschermde gebouwen beschikken we over een uitzonderlijk historisch patrimonium, maar dat brengt ook een grote verantwoordelijkheid met zich mee. We moeten zorgvuldig omgaan met wat vorige generaties ons hebben nagelaten en blijven investeren in behoud en restauratie. Tegelijk mogen monumenten geen afgesloten hoofdstukken worden. Ze moeten een plaats blijven hebben in de stad van vandaag en, waar nodig, een nieuwe functie kunnen krijgen. Dat evenwicht tussen bewaren en verder bouwen aan de stad is voor mij essentieel”, aldus burgemeester Bart Somers. 

Tussen 10 en 18 uur kunnen bezoekers zelf op ontdekking gaan of aansluiten bij een rondleiding. Achter bekende gevels zitten vaak verrassende verhalen en ook voor wie hier al jaren woont, valt er nog veel te ontdekken. Dat maakt onze monumentenstad zo bijzonder. Open Monumentendag brengt die rijkdom één dag heel letterlijk naar buiten.

“Met het thema ‘In goede handen’ kijken we dit jaar bewust naar de mensen achter onze monumenten. Een historisch gebouw blijft niet vanzelf bewaard. Daarachter zitten eigenaars die investeren, restaurateurs en vakmensen met gespecialiseerde kennis, stadsdiensten die restauraties begeleiden en vrijwilligers die mee gebouwen en collecties onderhouden en openstellen. Vaak gebeurt dat werk buiten het zicht van het grote publiek. Open Monumentendag is daarom een mooie gelegenheid om niet alleen onze monumenten te tonen, maar ook de kennis, het vakmanschap en de inzet die nodig zijn om ze te bewaren”, aldus Greet Geypen, schepen van Monumentenzorg. 

Nieuwe plekken om te ontdekken 

Ook dit jaar komen er enkele nieuwe monumenten bij op het programma. Zo opent het woonproject Gumm in de Kerkhoflei voor het eerst de deuren. Een oud kerkje en schooltje kregen er een nieuwe bestemming binnen een cohousingproject. Het voormalige kerkje wordt bovendien omgevormd tot een gemeenschappelijke ruimte voor de buurt. 

Ook huis De Kluis in de Korte Maagdenstraat is een nieuwkomer. Eeuwenlang prijkte de oude Sint-Pieterskerk midden tussen de Keizerstraat en de Gerechtstraat. Tot de afbraak in 1782, waarbij ook een houten gang verdween die het paleis van Margareta van Oostenrijk rechtstreeks met de kerk verbond. Eén kerkmuur met een groot spitsboogvenster en de daartegen gebouwde 16de-eeuwse woning bleven gelukkig bewaard. Tijdens Open Monumentendag kan je een bezoek brengen aan het schildersatelier op het gelijkvloers. 

Een derde nieuwe locatie waar bezoekers dit jaar terechtkunnen, is de toren van het Hof van Hoogstraten aan de Bleekstraat. Het hofleven dat landvoogdes Margareta van Oostenrijk mee naar Mechelen bracht, werkte als een magneet op de toenmalige elite, die overal in de stad residenties liet bouwen. Ook na het vertrek van het hof naar Brussel bleef het complex adellijk bezit. Tot aartsbisschop de Méan hier in 1829 het Klein Seminarie stichtte. Het oude hof werd stapsgewijs afgebroken. Enkel de toren overleefde de sloopwoede en een bombardement tijdens de Tweede Wereldoorlog. Vooraleer de restauratie van start gaat, krijg je een unieke kans om de vele treden van dit monument te bestijgen. 

Restauraties van dichtbij 

‘In goede handen’ krijgt ook letterlijk vorm op verschillende werven. Bezoekers kunnen dit jaar op een aantal locaties van dichtbij zien hoe historische gebouwen en interieurs worden gerestaureerd. 

“Een restauratie krijg je als bezoeker meestal pas te zien wanneer de werken afgerond zijn en de stellingen verdwijnen. Dit jaar kunnen we op verschillende plaatsen net het omgekeerde tonen. In de Hanswijkbasiliek kan je zien hoe het houten meubilair wordt aangepakt. Ook in de Refuge van Grimbergen zijn de werken volop bezig. In de Sint-Romboutskathedraal kan je vanop de stelling de restauratie van de eeuwenoude gewelfschilderingen bekijken. Dat zijn momenten die je als bezoeker normaal niet krijgt, omdat restauraties zich vaak achter gesloten deuren afspelen. Net daarom is Open Monumentendag zo waardevol: je ziet niet alleen het eindresultaat, maar ook het werk en de keuzes die nodig zijn om een restauratie tot een goed einde te brengen”, aldus schepen Greet Geypen. 

In de Sint-Libertuskerk in Nekkerspoel zijn de restauratiewerken aan het einde van hun traject gekomen. Stabiliteitsproblemen maakten in de jaren 1980 een ingreep noodzakelijk, waardoor het mooiste deel van het koor uit het zicht verdween. Het vernieuwde gewelf en het koorvenster zijn na zo’n veertig jaar opnieuw zichtbaar en bezoekers kunnen ook de indrukwekkende zolder met metalen dakspanten ontdekken. 

Ook in de Onze-Lieve-Vrouw van Hanswijkbasiliek is de restauratie nog volop bezig. De werken aan de altaren en de preekstoel zijn intussen afgerond, maar de restauratie van de tabernakelkasten en de biechtstoelen is nog lopende. Bezoekers kunnen er meer te weten komen over het restauratiewerk en de houtaantasting die daarbij wordt aangepakt. De basiliek opent hiervoor uitzonderlijk vanaf 13 uur. 

In de Refuge van Grimbergen aan de Onze-Lieve-Vrouwestraat zijn de restauratiewerken eveneens volop bezig. De kapelvleugel en historische huistoren zijn in volle restauratie en de nieuwbouw krijgt al volop vorm. 

Wie geen hoogtevrees heeft, kan terecht in de Sint-Romboutskathedraal om de restauratie van de plafondschilderingen van dichtbij te bekijken. Op een hoogte van zo’n 15 meter kan je er een eeuwenoude gewelfschildering vanop de stelling bewonderen. De gidsbeurten vinden elk halfuur plaats, reserveren is verplicht.

Van wandtapijten tot architectuurfragmenten 

Ook verschillende vaste waarden nemen opnieuw deel. Bij de Koninklijke Manufactuur De Wit in de Refuge van Tongerlo kunnen bezoekers zien hoe er vandaag nog met de hand aan eeuwenoude wandtapijten wordt gewerkt. Het gebouw en het ambacht zijn er onlosmakelijk met elkaar verbonden. 

Zoals elk jaar neemt ook Museum Hof van Busleyden deel. Onder de museumtuin bevindt zich een innovatieve tentoonstellingsruimte die voor elke expo volledig opnieuw wordt ingericht. Tijdens Open Monumentendag krijgen bezoekers een blik achter de schermen bij de opbouw van de nieuwe tentoonstelling Bourgondisch Tafelen. Ze maken er kennis met de technieken en materialen die nodig zijn om kunstwerken te beschermen, te transporteren en te bewaren. Bovendien kunnen ze zelf de handen uit de mouwen steken. Meer weten? Surf dan naar https://www.hofvanbusleyden.be/open-monumentendag. 

In Depot Rato krijgen bezoekers een blik in de ommegangsloods en de gangen van het depot, waar onder meer meer dan honderd bouwfragmenten uit Mechelse gebouwen worden bewaard. 

In het Oud Stadsmagazijn aan de Grote Nieuwedijkstraat krijgen bezoekers dan weer een blik op zo’n 80 palletten met stenen die door de stadsdiensten doorheen de jaren werden verzameld. In deze verzameling bevinden zich onder meer twee kanonnen, veertig kanonballen en een 18de-eeuwse poortomlijsting van 6 meter hoog die zich ooit in de Bruul bevond. Ook de bewaarde onderdelen van de torenspits van Heffen liggen er tentoongesteld met het oog op een reconstructie. Ook grote hoeveelheden natuursteen en andere historische elementen worden er bewaard en gesorteerd. 

De historische vaartuigen aan de kruising van de Leuvensevaart en de Hoge Weg zijn eveneens zoals vanouds van de partij. De VVBHV stelt er varend erfgoed open voor het publiek. De schepen met vaste ligplaats zijn al de moeite waard, maar tijdens Open Monumentendag meren er ook extra exemplaren aan. De vaartuigen kan je bereiken via het jaagpad langs de Leuvensevaart en via de kruising van de Hogeweg en de Zennegatvaart. 

Terug van weggeweest 

Aan het einde van de 18de eeuw kreeg de pastoor van Leest een nieuwe woonst. Zijn nieuwe woning was voldoende ruim om ook het inwonend personeel onderdak te bieden. Toen de voormalige pastorie van Leest enkele jaren geleden te koop kwam, bleek een grondige restauratie echter noodzakelijk. Enkele maanden geleden legden de eigenaars de laatste hand aan de restauratie van deze 18de-eeuwse pastorie tot eengezinswoning. Tijdens een exclusieve rondleiding op reservatie ontdek je hoe goed oud en nieuw in elkaar kunnen overvloeien. 

Ook terug in het aanbod van Open Monumentendag is De Grote Zalm op de Zoutwerf. Ontdek tijdens een rondleiding de rijke geschiedenis van De Zalm en kom meer te weten over het Hannah Arendt Instituut dat hier sinds enkele jaren zijn thuis heeft. 

Erfgoed met muziek 

Op verschillende locaties krijgt het historische kader extra sfeer door muziek. De Refuge van Tongerlo krijgt een kleinschalig programma met rustige luitmuziek, terwijl in cohousing Gumm een celloconcert gepland wordt. 

Ook in de Hanswijkbasiliek wordt muziek voorzien, onder meer met fagotleerlingen en een programma met orgel en blazers in trio of duo. In de Predikherenkerk zijn er open try-outs van het Terra Nova Orchestra. In de inspirerende ruimte van de Predikherenkerk brengt het collectief muziek van Mozart en Pieter Van Maldere. 

Open Monumentendag brengt zo opnieuw een brede waaier aan erfgoed samen: van kerken en historische woningen tot ateliers, depots, vaartuigen en restauratiewerven. Het zijn niet alleen de gebouwen zelf die daarbij centraal staan, maar ook de mensen die ze onderhouden, restaureren, onderzoeken, gebruiken en openstellen. Het infopunt van UiT in Mechelen in het Schepenhuis helpt bezoekers op weg met het programma. 

“Mechelen telt zoveel historische plekken dat zelfs wie hier geboren en getogen is, nog geregeld voor een verrassing komt te staan. Sommige gebouwen kent iedereen van de buitenkant, maar krijg je bijna nooit langs de binnenkant te zien. Andere plekken liggen wat meer verscholen en zijn zelfs voor veel Mechelaars onbekend. Dat is net het leuke aan Open Monumentendag: je ontdekt plekken waarvan je soms al jaren voorbijloopt zonder te weten wat erachter zit. Je hoeft voor Open Monumentendag dus eigenlijk niet ver van huis te gaan”, besluit burgemeester Bart Somers. 

Praktisch 

• Zondag 13 september 2026, tussen 10 en 18 uur, tenzij anders vermeld

• Meer informatie en het volledige programma zijn te vinden via openmonumentendag.be/mechelen

• De meeste activiteiten zijn gratis. Voor sommige locaties is reserveren vereist

• UiT in Mechelen, Hallestraat 2-6, T 015 29 76 54, E [email protected]